Çevresel boyut
Enerji, su, atık, atık su, emisyon, kimyasal, gıda israfı, biyoçeşitlilik ve kaynak verimliliği gibi etkilerin yönetilmesi.
Otel ve diğer konaklama tesislerinin çevresel, sosyal ve ekonomik etkilerini; hedefler, operasyonel kontroller, performans göstergeleri ve sürekli iyileştirme mekanizmalarıyla yönetin.
ISO 21401:2018, turizm sektöründeki konaklama tesislerinin sürdürülebilirlik yönetim sistemi kurması ve geliştirmesi için çevresel, sosyal ve ekonomik şartlar belirleyen uluslararası standarttır.
ISO 21401 yalnızca enerji ve atık kontrol listesi değildir. Tesisin bağlamı, ilgili tarafları, sürdürülebilirlik politikası, risk ve fırsatları, yasal yükümlülükleri, hedefleri, operasyonel kontrolleri, performans değerlendirmesi ve sürekli iyileştirme süreci birlikte ele alınır. Standart tesisin kontrol edebildiği veya üzerinde etki kurabildiği sürdürülebilirlik konularına uygulanır.
Enerji, su, atık, atık su, emisyon, kimyasal, gıda israfı, biyoçeşitlilik ve kaynak verimliliği gibi etkilerin yönetilmesi.
Çalışanlar, insan hakları, erişilebilirlik, yerel toplum, kültürel miras, misafir güvenliği ve paydaş iletişimi.
Uzun vadeli işletme dayanıklılığı, yerel ekonomik katkı, sürdürülebilir satın alma, kaynak verimliliği ve iş sürekliliği.
2024 iklim eylemi değişikliği, yönetim sistemi standartlarının kuruluş bağlamı ve ilgili taraflar maddelerine iklim değişikliğiyle bağlantılı değerlendirmeler ekledi.
Tesis, iklim değişikliğinin kendi sürdürülebilirlik yönetim sistemi açısından ilgili bir konu olup olmadığını değerlendirmelidir. Aşırı sıcaklık, kuraklık, su stresi, yangın, sel, kıyı riski, sezon değişimi ve tedarik kesintileri değerlendirmeye konu olabilir.
Misafirler, tur operatörleri, çalışanlar, yatırımcılar, yerel yönetimler, sigortacılar ve toplum gibi ilgili tarafların iklim değişikliğiyle bağlantılı şart veya beklentileri bulunabilir.
İklim değişikliğinin ilgili olup olmadığı kuruluşun gerçek bağlamına göre belirlenmelidir. İlgili bulunursa riskler, fırsatlar, hedefler, operasyonel kontroller ve performans değerlendirmesi içinde uygun şekilde yönetilmelidir.
Hayır. Bu yapılar sürdürülebilir konaklama amacı bakımından birbirine temas etse de aynı standart, aynı belge veya otomatik olarak birbirinin yerine geçen sertifikasyon değildir.
| Yapı | Ana rol | Türkiye'deki anlamı |
|---|---|---|
| ISO 21401 | Konaklama tesisleri için çevresel, sosyal ve ekonomik sürdürülebilirlik yönetim sistemi şartları | Gönüllü uluslararası yönetim sistemi standardı olarak uygulanabilir ve bağımsız kuruluşça belgelendirilebilir. |
| Türkiye Çevresel ve Kültürel Sürdürülebilirlik Programı | Bakanlık ve TGA tarafından yürütülen ulusal aşamalı sürdürülebilir turizm programı | Güncel resmî şartlara göre belirli konaklama tesisleri için zorunlu belge ve sertifika yükümlülükleri içerir. |
| GSTC | Küresel sürdürülebilir turizm standartlarını ve sertifikasyon kuruluşları için akreditasyon sistemini yönetir | GSTC otelleri doğrudan sertifikalandırmaz; uygun sertifikasyon kuruluşları akreditasyon kapsamında değerlendirme yapar. |
Kültür ve Turizm Bakanlığının güncel program sayfasında, 2. Aşama Belgesi turizm işletmesi belgeli tüm konaklama tesisleri ile basit konaklama turizm işletmesi belgeli tesisler için zorunlu olarak belirtilmektedir. 3. Aşama Sertifikası ise belirli tesis türlerinde turizm işletmesi belgesi başvuruları ve belge değişikliklerinde istenmektedir. ISO 21401 sertifikasının bu ulusal yükümlülüklerin yerine geçtiği varsayılmamalıdır.
ISO 21401 sertifikası Türkiye'deki bütün konaklama tesisleri için genel bir yasal zorunluluk değildir. Ancak sertifika zorunluluğu bulunmaması, tesisin mevzuat ve ulusal sürdürülebilir turizm programı yükümlülüklerinden muaf olduğu anlamına gelmez.
Turizm, çevre, atık, su, enerji, çalışma, iş sağlığı ve güvenliği, gıda, yangın ve diğer uygulanabilir düzenlemeler ayrıca takip edilmelidir.
Tesisin Bakanlık belge türü, sınıfı ve başvuru işlemlerine göre Türkiye programındaki aşama belgesi veya sertifika şartları kontrol edilmelidir.
Tur operatörü, kurumsal müşteri, yatırımcı, finans kuruluşu veya grup politikası ISO 21401 ya da başka sürdürülebilirlik kanıtları talep edebilir.
Standart, türü, büyüklüğü veya konumu ne olursa olsun sürdürülebilirlik etkilerini sistematik biçimde yönetmek isteyen konaklama tesislerine uygulanabilir.
Şehir, kıyı, iş, resort, butik ve özel konaklama konseptleri.
Geniş arazi, yüksek kaynak tüketimi ve yoğun tedarik zinciri bulunan tesisler.
Ekosistem, su, atık, arazi kullanımı ve yerel toplum etkileri güçlü olan işletmeler.
Daha küçük ölçekli tesislerde risk ve etkiyle orantılı, sadeleştirilmiş yönetim sistemi kurulabilir.
Tüzel kişi, tesis, şube, bina, dış kaynaklı hizmet, sezonluk faaliyet ve ortak kullanım alanları belgelendirme kapsamı içinde açıkça tanımlanmalıdır. Bir otel zincirinin yalnızca belirli tesisleri kapsama alınıyorsa sertifika kapsamı bunu net biçimde göstermelidir.
Başarılı uygulama, çevre dostu birkaç faaliyet göstermekten daha fazlasını gerektirir. Sistem liderlikten performans değerlendirmesine kadar kuruluşun günlük yönetimine yerleştirilmelidir.
Tesisin konumu, iklimi, kaynakları, toplum ilişkileri, misafir profili, mevzuatı ve paydaş beklentileri değerlendirilir.
Üst yönetim sürdürülebilirlik politikasını, sorumlulukları, kaynakları ve karar mekanizmalarını güvence altına alır.
Çevresel, sosyal, ekonomik ve iklimle ilişkili riskler ile iyileştirme fırsatları belirlenir.
Uygulanabilir mevzuat, izinler, müşteri taahhütleri ve gönüllü sürdürülebilirlik şartları takip edilir.
Ölçülebilir hedefler, sorumlular, kaynaklar, zaman çizelgesi ve başarı göstergeleri tanımlanır.
Çalışanlar görevlerinin çevresel, sosyal ve ekonomik etkileri konusunda eğitilir ve yetkinlikleri değerlendirilir.
Çalışan, misafir, tedarikçi ve toplum iletişimi; doğrulanabilir ve yanıltıcı olmayan mesajlarla yürütülür.
Enerji, su, atık, satın alma, bakım, temizlik, gıda, taşeron ve acil durum süreçleri için kontroller uygulanır.
Tüketim, atık, emisyon, çalışan, yerel satın alma ve diğer göstergeler düzenli ve karşılaştırılabilir biçimde izlenir.
Sistemin standarda ve kuruluş düzenlemelerine uygunluğu, uygulama etkinliğiyle birlikte bağımsız biçimde değerlendirilir.
Performans, riskler, uygunsuzluklar, kaynak ihtiyaçları ve iyileştirme kararları üst yönetimce gözden geçirilir.
Uygunsuzlukların kök nedenleri giderilir, düzeltici faaliyetlerin etkinliği doğrulanır ve sistem sürekli geliştirilir.
Aşağıdaki alanlar örnek uygulama konularıdır. Her tesisin öncelikleri konumu, ölçeği, etkileri, mevzuatı ve ilgili taraf beklentilerine göre belirlenmelidir.
Gösterge tanımı, veri kaynağı, hesaplama yöntemi, sorumlu, sıklık ve hedef birlikte tanımlanmalıdır. Yalnızca toplam tüketim değil, faaliyet hacmine göre normalize edilmiş veriler de kullanılmalıdır.
| Gösterge | Örnek hesaplama / veri | Dikkat edilmesi gereken |
|---|---|---|
| Enerji yoğunluğu | Toplam enerji / dolu oda veya misafir geceleme | Mevsim, iklim, doluluk, tesis alanı ve hizmet kapsamı karşılaştırmada dikkate alınmalıdır. |
| Su yoğunluğu | Toplam su tüketimi / misafir geceleme | Bahçe, havuz, çamaşırhane, mutfak ve dış kaynak kullanımının sınırı tanımlanmalıdır. |
| Atık yoğunluğu | Toplam atık / misafir geceleme | Tehlikeli, organik, geri dönüştürülebilir ve bertaraf edilen atıklar ayrıştırılmalıdır. |
| Gıda israfı | Hazırlama, servis ve tabak atığı miktarı | Ölçüm yöntemi ve mutfak/servis sınırları dönemler arasında tutarlı olmalıdır. |
| Yerel satın alma | Tanımlı yerel tedarikçilerden yapılan satın alma payı | “Yerel” tanımı coğrafi ve ekonomik ölçütlerle açıkça belirlenmelidir. |
| Yerel istihdam | Tanımlı yerel bölgeden çalışan oranı | Sezonluk çalışanlar, taşeronlar ve farklı görev grupları ayrı izlenebilir. |
| Eğitim | Çalışan başına sürdürülebilirlik eğitim süresi ve yetkinlik sonucu | Katılım sayısı tek başına etkinlik kanıtı değildir; öğrenme ve uygulama değerlendirilmelidir. |
| Misafir katılımı | Sürdürülebilirlik uygulamalarına katılım veya geri bildirim sonuçları | Misafire hizmet kısıtlaması dayatmak yerine bilgilendirme ve gönüllü katılım dengelenmelidir. |
Doküman seti tesisin kapsamına ve risklerine göre değişir. Aşağıdaki gruplar denetim hazırlığında yaygın olarak ihtiyaç duyulan temel kanıtları gösterir.
Belgelendirme hazırlığı, tesisin gerçek etkilerinin ve uygulamalarının değerlendirilmesiyle başlamalıdır. Hazır şablonların yalnızca doldurulması etkin bir sistem oluşturmaz.
Tesisler, binalar, hizmetler, dış kaynaklar, sezonluk faaliyetler ve belgelendirme sınırı açıkça tanımlanır.
Mevcut uygulamalar ISO 21401:2018 ve Amd 1:2024'e göre değerlendirilir; ulusal program yükümlülükleri ayrıca kontrol edilir.
Çevresel, sosyal, ekonomik ve iklimle ilişkili konular önem, kontrol ve etki düzeylerine göre önceliklendirilir.
Sorumluluklar, prosedürler, göstergeler, hedefler ve eylem planları hazırlanır ve işletme süreçlerine uygulanır.
Çalışanlar ve ilgili tedarikçiler eğitilir; misafir iletişimi ve operasyon kayıtları oluşturulur.
Sistemin uygunluğu, veri güvenilirliği ve uygulama etkinliği değerlendirilir; gerekli iyileştirmeler tamamlanır.
Belgelendirme kuruluşu kapsamı, yönetim sistemini, saha uygulamalarını, kayıtları ve performans kanıtlarını inceler.
Kök neden, düzeltme ve düzeltici faaliyet kanıtları sunulur. Sertifikasyon kararı bağımsız belgelendirme kuruluşu tarafından verilir.
Her tesis için geçerli tek bir “1–3 ay” veya sabit fiyat vermek doğru değildir. Takvim ve denetim süresi, kapsam ve risk profilinden sonra belirlenmelidir.
Oda ve yatak kapasitesi, bina ve arazi büyüklüğü, restoran, spa, havuz, plaj ve diğer hizmetler.
Tek veya çoklu tesis, yıl boyu ya da sezonluk faaliyet, kıyı, şehir, dağ veya korunan alan koşulları.
ISO 9001, ISO 14001, ISO 45001 veya ISO 50001 altyapısı; veri ve prosedürlerin kullanılabilirliği.
Enerji, su, atık, atık su, gıda, kimyasal, biyoçeşitlilik ve tedarik zinciri karmaşıklığı.
Çalışan sayısı, vardiyalar, dış kaynaklı temizlik, güvenlik, çamaşırhane, bakım ve eğlence hizmetleri.
Denetim bulgularının niteliği, düzeltme ihtiyacı, kök neden analizi ve düzeltici faaliyet doğrulaması.
ISO 21401 konaklama tesisine özgü sürdürülebilirlik çerçevesi sunar. Teknik çevre, enerji, su, kalite ve iş sağlığı yönetimi için diğer standartlar sistemi derinleştirebilir.
| Standart | Ana odak | ISO 21401'e katkısı |
|---|---|---|
| ISO 14001 | Çevre yönetim sistemi | Çevresel boyut, yasal uygunluk, operasyonel kontrol ve performans değerlendirmesini derinleştirir. |
| ISO 50001 | Enerji yönetim sistemi | Enerji gözden geçirmesi, önemli enerji kullanımları ve enerji performansı göstergeleri sağlar. |
| ISO 46001 | Su verimliliği yönetim sistemi | Su kullanımı, su verimliliği planlaması ve performans takibini sistematikleştirir. |
| ISO 45001 | İş sağlığı ve güvenliği | Çalışan ve taşeronların iş sağlığı ve güvenliği risklerini yönetir. |
| ISO 9001 | Kalite yönetim sistemi | Misafir şartları, hizmet süreçleri, şikâyetler ve sürekli iyileştirme için ortak yönetim altyapısı sağlar. |
Çevresel yönetim yapısını güçlendirin.
Enerji performansını sistematik yönetin.
Çalışan ve taşeron güvenliğini yönetin.
Hizmet ve süreç kalitesini entegre edin.
Denetimde yalnızca politika ve prosedürlerin varlığı değil, sahadaki uygulamanın ve performans verilerinin güvenilirliği değerlendirilir.
Farklı kapsam, kriter, yetkilendirme ve belge yükümlülükleri ayrı ayrı değerlendirilmeden tek belge varsayımı yapılması.
Tesisin gerçek su, enerji, atık, toplum ve çalışan etkileri analiz edilmeden genel hedefler hazırlanması.
Sayaç sınırı, ölçüm birimi, doluluk ve sezon etkisi tanımlanmadan dönemler arası kıyaslama yapılması.
Yükümlülüklerin yalnızca isimlerinin yazılması; uygulanabilirlik, sorumluluk ve uygunluk değerlendirmesinin yapılmaması.
Temizlik, güvenlik, çamaşırhane, bakım, taşıma veya eğlence hizmetlerinin etkilerinin izlenmemesi.
“Sıfır atık”, “karbon nötr”, “çevre dostu” gibi ifadelerin kapsam, yöntem ve doğrulanabilir veriler olmadan kullanılması.
Standart, Türkiye programı, GSTC ve belgelendirme süreci hakkında en sık sorulan soruların açık cevapları.
Evet. ISO 21401:2018 konaklama tesisleri için sürdürülebilirlik yönetim sistemi şartlarını belirleyen temel sürümdür. Standarta 2024 yılında iklim eylemi değişiklikleri getiren ISO 21401:2018/Amd 1:2024 eklenmiştir. Kuruluş bağlamı ve ilgili taraf beklentileri değerlendirilirken iklim değişikliğinin ilgili bir konu olup olmadığı da ele alınmalıdır.
ISO 21401 sertifikası bütün konaklama tesisleri için genel bir yasal zorunluluk değildir. Ancak tesisler uygulanabilir çevre, turizm, çalışma, iş sağlığı ve güvenliği, enerji, su, atık ve diğer mevzuata uymalıdır. Türkiye Çevresel ve Kültürel Sürdürülebilirlik Programı kapsamındaki ulusal belge yükümlülükleri ayrıca değerlendirilmelidir.
Hayır. ISO 21401 uluslararası bir yönetim sistemi standardıdır. Türkiye Çevresel ve Kültürel Sürdürülebilirlik Programı ise Bakanlık ve TGA tarafından yürütülen, Türkiye Sürdürülebilir Turizm Endüstri Kriterlerine dayalı ulusal aşamalı programdır. Bir belgenin diğerinin yerine geçtiği varsayılmamalıdır.
Hayır. GSTC küresel sürdürülebilir turizm standartlarını yönetir ve sertifikasyon kuruluşları için akreditasyon programı yürütür; otelleri doğrudan sertifikalandırmaz. ISO 21401 ise konaklama tesislerine yönelik ayrı bir yönetim sistemi standardıdır.
Standart; türü, büyüklüğü veya konumu ne olursa olsun, çevresel, sosyal ve ekonomik sürdürülebilirlik etkilerini yönetmek isteyen konaklama tesislerinde uygulanabilir. Otel, tatil köyü, pansiyon, kamping, apart, butik tesis ve benzeri işletmelerde kapsam tesisin faaliyetleri ve kontrol edebildiği etkiler dikkate alınarak belirlenir.
Süre; tesisin büyüklüğü, lokasyonları, sezonluk çalışma yapısı, mevcut sürdürülebilirlik uygulamaları, enerji-su-atık verileri, dokümantasyon seviyesi ve denetimde oluşan uygunsuzluklara göre değişir. Güvenilir takvim ancak kapsam ve boşluk analizi sonrasında oluşturulabilir.
Hayır. ISO 14001 bütün sektörlere uygulanabilen çevre yönetim sistemi standardıdır. ISO 21401 ise konaklama tesislerinde çevresel, sosyal ve ekonomik sürdürülebilirliği birlikte ele alır. Ortak yönetim sistemi yapıları sayesinde iki standart birlikte ve entegre uygulanabilir.
Hayır. Sertifika, kuruluşun sürdürülebilirlik yönetimi taahhüdünü ve sistemini göstermesine yardımcı olabilir; ancak müşteri tercihi, doluluk, gelir, marka değeri veya tur operatörü kabulü konusunda garanti oluşturmaz.
Standart sürümü, iklim değişikliği eklemesi ve Türkiye ulusal programına ilişkin açıklamalar resmî ve güncel kaynaklarla doğrulanmıştır.
ISO 21401 uygulama ihtiyacınızı, Türkiye ulusal programındaki mevcut yükümlülüklerinizi, sürdürülebilirlik etkilerinizi ve belgelendirme hazırlık seviyenizi birlikte değerlendirelim. Yanlış belge seçimi yerine tesisinize uygun ve uygulanabilir bir yol haritası oluşturalım.