Sedex belgesi nedir?
Firmaların günlük kullanımda “Sedex belgesi aldık” demesi yaygındır; fakat bu ifade, Sedex üyeliği ile SMETA denetim raporunu birbirine karıştırır. Sedex'in resmî açıklamasına göre ne Sedex üyeliği ne de SMETA denetimi bir sertifikadır. Bu nedenle sayfada, tekliflerde ve müşteri yazışmalarında “sertifika aldık” yerine “Sedex üyeliğimiz aktif” veya “SMETA denetimimiz tamamlandı ve raporumuz platformda paylaşılabilir” denilmesi daha doğrudur.
Platformun temel avantajı, bir tedarikçinin aynı saha ve denetim verilerini bağlantı verdiği birden fazla alıcıyla paylaşabilmesidir. Böylece aynı tesis için tekrar eden sosyal uygunluk denetimleri ve “audit fatigue” olarak adlandırılan denetim yorgunluğu azaltılabilir.
SMETA denetimi nedir ve neyi değerlendirir?
SMETA, “Sedex Members Ethical Trade Audit” ifadesinin kısaltmasıdır. Sedex tarafından geliştirilen ve bağımsız, Sedex onaylı denetim şirketlerince uygulanan sosyal denetim metodolojisidir. Denetim; yerel mevzuat, ETI Base Code ve SMETA gereklilikleri üzerinden saha uygulamalarını, kayıtları, yönetim sistemlerini ve çalışan görüşmelerini değerlendirir.
Denetimin amacı yalnızca bir kontrol listesi tamamlamak değildir. SMETA 7.0 ile yönetim sistemlerinin sorunun tekrarını önleme gücü, kök neden analizi, risklerin izlenmesi ve düzeltici faaliyetlerin kalıcılığı daha belirgin biçimde değerlendirilir.
Sedex ve SMETA ihracatta zorunlu mu?
Yasal zorunluluk
Türkiye'deki genel ihracat mevzuatı, her ihracatçıdan Sedex üyeliği veya SMETA raporu istemez. SMETA bir gümrük belgesi, ürün uygunluk sertifikası veya devlet tarafından zorunlu tutulan genel ihracat izni değildir.
Ticari ve sözleşmesel zorunluluk
Alıcı marka veya ithalatçı; tedarikçi kodu, satın alma sözleşmesi, ihale şartnamesi ya da sorumlu tedarik programında SMETA talep edebilir. Bu durumda yükümlülük kanundan değil, müşteri şartından doğar. Güncel denetim raporu sunulmaması; yeni tedarikçi onayının gecikmesine, siparişin bekletilmesine veya mevcut tedarikçi statüsünün yeniden değerlendirilmesine yol açabilir.
Modern Slavery Act SMETA'yı doğrudan zorunlu kılar mı?
Hayır. Birleşik Krallık Modern Slavery Act'ın şeffaf tedarik zinciri hükümleri, belirli şartları sağlayan ve yıllık cirosu 36 milyon sterlin veya üzeri olan ticari kuruluşlardan yıllık modern kölelik beyanı yayımlamasını ister. Mevzuat “tedarikçiler mutlaka SMETA yaptırmalıdır” demez. Bununla birlikte birçok şirket, kendi durum tespiti ve tedarikçi izleme programında SMETA'yı bağımsız sosyal denetim aracı olarak kullanabilir.
Sedex üyeliği ile SMETA denetimi arasındaki farklar
| Kriter | Sedex | SMETA |
|---|---|---|
| Tanım | Üyelik, veri yönetimi ve tedarik zinciri paylaşım platformu | Sosyal uygunluk denetim metodolojisi |
| Sertifika verir mi? | Hayır | Hayır; denetim raporu ve CAPR oluşturur |
| Geçti/kaldı sonucu | Yoktur | Yoktur; bulgular ve düzeltici faaliyetler raporlanır |
| Kim yönetir? | Sedex | Sedex metodolojisi; denetimi onaylı AAC gerçekleştirir |
| Ne zaman gerekir? | Alıcı bağlantısı, veri paylaşımı veya program şartı olduğunda | Alıcı denetim talep ettiğinde veya risk programı gerektirdiğinde |
| Çıktı | Üyelik ve platform profili | Denetim raporu, uygunsuzluklar ve CAPR |
SMETA 2 pillar ve 4 pillar arasındaki fark nedir?
SMETA'nın kapsamı, alıcının programına göre 2 pillar veya 4 pillar olarak belirlenebilir. Firma denetim teklifi almadan önce müşteriden istenen kapsamı yazılı olarak teyit etmelidir.
2 pillar SMETA
- Çalışma standartları ve işçi hakları
- İş sağlığı ve güvenliği
- İlgili ek değerlendirme ve dokümantasyon alanları
4 pillar SMETA
- 2 pillar kapsamının tamamı
- Çevresel değerlendirme
- İş etiği ve dürüst iş uygulamaları
| Alan | Örnek inceleme konuları | Kapsam |
|---|---|---|
| Çalışma standartları | Ücret, çalışma süresi, dinlenme, çocuk işçilik, zorla çalıştırma, ayrımcılık, örgütlenme | 2 ve 4 pillar |
| İş sağlığı ve güvenliği | Acil durumlar, yangın, makine güvenliği, kimyasallar, eğitim, sağlık gözetimi | 2 ve 4 pillar |
| Çevre | Yasal izinler, enerji, su, atık, emisyon, kimyasal ve çevresel performans | 4 pillar |
| İş etiği | Rüşvet ve yolsuzlukla mücadele, çıkar çatışması, bildirim kanalları, etik riskler | 4 pillar |
SMETA 7.0 ile hangi önemli değişiklikler geldi?
SMETA 7.0, yalnızca mevcut uygunsuzluğu kaydetmek yerine işyerinin sorunları önleme ve tekrarını engelleme kapasitesini daha görünür hâle getirdi. Hazırlık çalışmasının belge üretmeye değil, fiilî uygulamaya ve yönetim kontrolüne dayanması gerekir.
- Workplace Requirements: Denetimde değerlendirilecek işyeri gereklilikleri daha açık ve tutarlı biçimde yapılandırıldı.
- Management Systems Assessment: Politika, sorumluluk, risk değerlendirmesi, eğitim, izleme ve düzeltici faaliyet döngüsü daha sistematik incelenir.
- Collaborative Action Required: Yaşam ücreti gibi tek bir tedarikçinin kısa sürede tek başına çözemeyeceği bazı konular için alıcı-tedarikçi iş birliği yaklaşımı güçlendirildi.
- Kök neden ve kalıcılık: Yalnızca semptomu kapatan faaliyetler yerine, tekrarın önlenmesini sağlayan kök neden analizi beklenir.
Sedex üyeliği ve SMETA denetimi nasıl ilerler?
- Alıcı talebini netleştirin: 2 veya 4 pillar, denetim tipi, istenen tarih ve alıcının özel protokolü yazılı olarak teyit edilir.
- Sedex üyeliğini ve saha profilini oluşturun: Şirket ve tesis bilgileri doğru tüzel kişilik, adres ve çalışan kapsamıyla kaydedilir.
- SAQ'yu tamamlayın: Öz değerlendirme anketi gerçek kayıtlar ve saha uygulamasıyla tutarlı biçimde doldurulur.
- Boşluk analizi yapın: İnsan kaynakları, İSG, çevre, iş etiği, taşeronlar ve yasal uygunluk bakımından mevcut durum incelenir.
- Sedex onaylı AAC seçin: Teklif; kapsam, denetçi gün sayısı, seyahat, raporlama ve platform ücretleriyle karşılaştırılır.
- Denetimi gerçekleştirin: Açılış toplantısı, saha turu, belge ve kayıt incelemesi, yönetici ve çalışan görüşmeleri yapılır.
- CAPR'yi yönetin: Bulgular için sorumlu, kök neden, faaliyet, kanıt ve hedef tarih belirlenir.
- Bulguları kapatın: Masa başı kanıt incelemesi veya gerekli olduğunda takip denetimiyle düzeltici faaliyetler doğrulanır.
SMETA denetimi ne kadar sürer, maliyeti ve geçerliliği nedir?
Denetim süresi
Sabit bir “küçük firma 1 gün, büyük firma 2 gün” formülü kullanmak doğru değildir. Süre; çalışan sayısı, vardiyalar, bina ve saha sayısı, yatakhane veya yemekhane gibi ek alanlar, işçi görüşmesi örneklemi, 2/4 pillar kapsamı ve alıcı programına göre AAC tarafından hesaplanır. Kesin denetçi gün sayısı teklif aşamasında yazılı olarak alınmalıdır.
2026 platform ve denetim maliyeti
Sedex'in güncel AAC sayfasına göre SMETA denetim erişim ücreti, Sedex üyeleri için 1 Temmuz 2026'dan itibaren denetim başına £199 olarak uygulanmaktadır. Bu sabit platform/erişim kalemi denetim şirketine tahsil edilir ve teklife yansıtılabilir. Toplam maliyet ayrıca denetim şirketinin profesyonel hizmet bedeli, denetçi gün sayısı, seyahat, konaklama, vergi ve gerektiğinde takip denetimi giderlerinden oluşur.
Raporun geçerlilik süresi
SMETA raporları için evrensel ve resmî bir son kullanma tarihi yoktur. Raporun ne kadar süre kabul edileceğini alıcı, sektör ve saha risk düzeyi, önceki bulgular ve kendi tedarikçi programına göre belirler. Bazı alıcılar 18 aya kadar rapor kabul edebilirken, yüksek riskli veya ciddi bulgulu sahalarda daha sık denetim talep edilebilir. Bu nedenle “SMETA belgesi iki yıl geçerlidir” gibi kesin bir ifade kullanılmamalıdır.
SMETA denetimi için hangi belgeler hazırlanmalıdır?
Liste sektör ve kapsama göre değişir. Aşağıdaki kayıtlar çoğu üretim tesisinde temel hazırlık setini oluşturur:
- Güncel çalışan ve vardiya listeleri
- İş sözleşmeleri ve görev tanımları
- Bordro ve banka ödeme kayıtları
- Puantaj ve fazla mesai kayıtları
- İzin ve haftalık dinlenme kayıtları
- SGK ve yasal istihdam kayıtları
- Yaş doğrulama ve işe alım kayıtları
- Taşeron, geçici ve göçmen işçi kontrolleri
- İSG risk değerlendirmesi
- Acil durum planı ve tatbikat kayıtları
- Yangın, makine ve elektrik kontrolleri
- İSG eğitimleri ve sağlık gözetimi
- Kimyasal envanter ve güvenlik bilgi formları
- Çevre izinleri, atık ve emisyon kayıtları
- Etik politika ve rüşvetle mücadele prosedürü
- Şikâyet, ihbar ve misillemeyi önleme mekanizması
- Önceki denetimler ve CAPR kanıtları
- Yasal uygunluk ve izin takip listesi
Türkiye'deki tesislerde sık görülen SMETA uygunsuzlukları
Bulgular sektör ve tesise göre değişmekle birlikte, hazırlık çalışmalarında özellikle şu alanlar kontrol edilmelidir:
- Çalışma süresi, fazla mesai ve haftalık dinlenme sınırlarının aşılması
- Puantaj, bordro, banka ödemesi ve üretim kayıtlarının birbiriyle uyuşmaması
- Fazla mesai onayı veya ücret hesaplamasının yetersiz belgelenmesi
- Taşeron, geçici, stajyer veya göçmen çalışanların aynı kontrole tabi tutulmaması
- Çalışan şikâyet kanalının bilinmemesi, güvenilmemesi veya misilleme riskinin yönetilmemesi
- Acil çıkışların, yangın ekipmanının, tatbikatların veya tahliye planlarının yetersizliği
- Makine koruyucuları, elektrik güvenliği, kimyasal depolama veya KKD uygulamalarındaki boşluklar
- Çevre izinleri, atık teslim kayıtları, tüketim verileri veya yasal takip sisteminin eksikliği
- İş etiği risk değerlendirmesi, hediye-ağırlama kuralları ve ihbar mekanizmasının bulunmaması
- Önceki bulgunun yalnızca geçici olarak kapatılması ve kök nedenin giderilmemesi
Türkiye'de SMETA denetimini kim yapabilir?
SMETA denetimi, klasik anlamda herhangi bir “akredite belgelendirme kuruluşu” tarafından yapılamaz. Yalnızca Sedex'in güncel Approved Audit Companies / Affiliate Audit Companies (AAC) listesinde yer alan bağımsız denetim şirketleri ve onların yetkili denetçileri SMETA metodolojisini kullanabilir.
Sedex'in listesi zaman içinde güncellenebildiği için sabit bir firma listesini yıllarca değiştirmeden yayımlamak doğru değildir. Teklif almadan önce kuruluşun güncel statüsü Sedex'in resmî AAC sayfasından kontrol edilmelidir. Türkiye'de hizmet bulunabilirliği, denetçi dili, sektör yetkinliği, alıcı kabulü ve planlama süresi ayrıca teyit edilmelidir.
Hangi sektörlerde SMETA daha sık talep edilir?
SMETA sektörle sınırlı değildir; alıcının sorumlu tedarik programına göre farklı ürün ve hizmet zincirlerinde uygulanabilir. Türkiye'de talebin sık görüldüğü alanlar arasında tekstil ve hazır giyim, gıda ve ambalaj, mücevher ve aksesuar, plastik ve kimyasal ürünler, elektronik, ev eşyaları, lojistik ve yoğun iş gücü kullanılan üretim faaliyetleri yer alır.
Mücevher sektöründe SMETA, ürün ve mineral tedarik zincirine odaklanan RJC gerekliliklerinin yerine geçmez; işyeri sosyal uygunluğu bakımından tamamlayıcı bir denetim aracı olabilir.
Sık sorulan sorular
Sedex belgesi var mı?
Hayır. Sedex bir sertifikasyon programı değil, üyelik ve tedarik zinciri veri paylaşım platformudur. Sedex üyeliği veya SMETA denetimi sonucunda uygunluk sertifikası düzenlenmez.
SMETA denetiminde geçme veya kalma var mı?
Hayır. SMETA bir pass/fail sertifikasyon modeli değildir. Denetim sonunda bulgular, uygunsuzluklar ve düzeltici faaliyetler raporlanır; kabul kararını alıcı kendi tedarikçi şartlarına göre verir.
SMETA ihracatta yasal olarak zorunlu mu?
Türkiye'den ihracat için genel bir yasal SMETA zorunluluğu yoktur. Ancak alıcı, marka, perakendeci veya ithalatçı bunu tedarikçi kabul şartı olarak belirlerse sözleşmesel ve ticari olarak gerekli hâle gelir.
SMETA 2 pillar ile 4 pillar arasındaki fark nedir?
2 pillar denetimi çalışma standartları ile iş sağlığı ve güvenliğini kapsar. 4 pillar denetimi bunlara çevresel değerlendirme ve iş etiğini de ekler. Gerekli kapsamı alıcı belirler.
SMETA denetimi ne kadar süre geçerlidir?
SMETA raporları için evrensel ve resmî bir son kullanma tarihi yoktur. Yenileme sıklığını alıcının programı, saha risk düzeyi, sektör ve önceki bulgular belirler.
SMETA denetimi ne kadar sürer?
Süre; çalışan sayısı, vardiyalar, bina ve saha sayısı, işçi görüşmesi örneklemi ve 2 veya 4 pillar kapsamına göre Sedex onaylı denetim şirketi tarafından hesaplanır.
2026 SMETA platform denetim ücreti nedir?
Sedex'in yayımladığı güncel bilgiye göre SMETA denetim erişim ücreti 1 Temmuz 2026'dan itibaren denetim başına £199'dur. Denetim şirketinin profesyonel hizmet, seyahat ve diğer masrafları ayrıca belirlenir.
SMETA denetimini kim yapabilir?
SMETA denetimi yalnızca Sedex'in güncel Approved Audit Companies veya Affiliate Audit Companies listesinde yer alan bağımsız denetim şirketleri ve yetkilendirilmiş denetçileri tarafından yapılabilir.
Resmî kaynaklar ve son kontrol tarihi
- Sedex — Sedex üyeliği ve SMETA'nın sertifikasyon olmadığına ilişkin açıklama
- Sedex — SMETA denetiminin kapsamı, faydaları ve AAC uygulaması
- Sedex — Güncel AAC listesi ve 1 Temmuz 2026 itibarıyla £199 denetim erişim ücreti
- Sedex — Denetim maliyeti ve rapor geçerliliğine ilişkin açıklamalar
- GOV.UK — Modern Slavery Act şeffaf tedarik zinciri rehberi
- Ethical Trading Initiative — ETI Base Code
İçerik ve ücret bilgileri 6 Ağustos 2026 tarihinde kontrol edilmiştir. Sedex ücretleri, AAC listesi ve alıcı programları değişebileceğinden işlem öncesinde resmî kaynaklar yeniden doğrulanmalıdır.